دودمان پادشاهان بوده ، در تمام ولايات آلتى شهر و نواحى شرق آن پراكنده بوده‌اند ، و در همان ادوار ، زونگاريا را تحت نفوذ درآوره و حكومت خود را به طرف غرب به داخل ماوراء النهر گسترش داده‌اند . اين حكومت حتى بعدها علىرغم اتحاد با چنگيزخان « 1 » در مقابل قره‌ختايى و دشمنان ديگر ، شيوه مستقلى داشت و ظاهرا حالات نظامى را آشكار مىساخت ، اما پس از آن نقش اينها را در قالب صلح طلب ، قومى با فرهنگ ، اهالى اسكان يافته مىيابيم كه تا حد امكان در برابر همسايگان مغول خود ، قدرت بزرگى را تشكيل مىداده‌اند . آنان ميل شديدى به ادبيات داشته‌اند ؛ و در حقيقت تنها مردم باسواد موجود در آن دوره در ميان شرق در چين و ماوراء النهر در غرب بوده‌اند . بر روى كاغذ آوردن زبان تركى براى اولين بار ، به آنها نسبت داده شده كه در اين كار از خط سريانى از طريق هيئت‌هاى تبليغى نسطورى كه در سده‌هاى ميانه در آسياى مركزى پراكنده بوده‌اند ، سود جستند ، و اين خطى كه اويغورها بنيانگذار آن محسوب شدند ، در دوره‌هاى بعدى سرچشمه اصولى شد كه در حال حاضر مورد استفاده منقول‌ها و منچوهاست « 2 » . آنها كتب متعددى نوشته‌اند ، و هم رشيد الدين و هم ابو الغازى به خدمات آنان كه مورد نياز مديران ، حسابداران ، و نويسندگان زبان تركى بوده ، اشاره كرده‌اند . مخصوصا مورخ اخير گواهى داده كه آنان در اين حرف توانايىهايى داشته‌اند . وى مىگويد : « در دوره نوادگان چنگيزخان ، حسابداران و صاحب منصبان ارشد دولتى در ماوراء النهر ، در خراسان و در عراق ، تماما اويغور بوده‌اند . » همچنين اويغورها در دورهء سلطنت پسران چنگيزخان ، اين پست‌ها را در اختيار داشته‌اند . اكتاى قاآن پسر و جانشين چنگيزخان ، خراسان ، مازندران و گيلان را به كورگوز نامى از اويغورها واگذار كرده بود كه در نگهداشتن حساب‌ها بسيار متبحر بود و نيك مىدانست كه در اين ولايات چگونه ماليات را جمع‌آورى كند تا هر ساله آن را براى اكتاى قاآن بفرستد . » « 3 » در حقيقت موقعيت آنها شباهت زيادى به موقعيت هندوهاى بنگالى و مرتى در اداره امور امپراتوران چغتايى هند داشت .

--> ( 1 ) . آنان در 1209 داوطلبانه تسليم چنگيز شدند . ( 2 ) . ختاى ، اثر يول ، صص 205 و 265 - 264 . همچنين برتشنيدر ، 1 ، ص 262 . ( 3 ) . ابو الغازى ، صص 42 - 41 .